يرژي ترنكا

بيوگرافي يرژي ترنكا

گردآوري و ترجمه : شورا جاري

shora.jari@gmail.com

2011/02/01

يرژي ترنكا

يرژي ترنكا (Jiri Trnka) در 24 فوریه سال 1912 در شهر پراگ متولد شد. او تصویرگر، طراح و کارگردان فیلم انیمیشن در چک بود. جدا از تصویرگری، به ویژه کتابهای کودکان، شهرت وی بیشتر به دلیل انیمیشن های عروسکی وی است که از سال 1946 آغاز شد. در طول دوره کاری اش بیش از 20 فیلم ساخت، از جمله 6 فیلم بلند که بعدها به اسم سبک انیمیشن چک شناخته شدند. کار وی در این زمینه تاثیر غیرقابل انکاری برسایر فیلم سازان داشته است. بیشتر فیلمهایش برای بزرگسالان ساخته شده است و بسیاری از آنها اقتباسی از ادبیات چک و خارج چک می باشد. به خاطر اهمیت ترنکا در تاریخ انیمیشن به وی لقب "والت دیزنی اروپای شرقی" داده اند، گرچه بین کارهای این دو تفاوت بزرگی وجود دارد.

سالهای ابتدایی:
ترنکا که ساکن پيلسن در بوهمیای غربی بود، در خانواده ای متوسط بزرگ شد. گرچه پدرش لوله کش و مادرش خیاط بود، هر دو ارتباطشان را با طبیعت روستایی شان حفظ کرده بودند و به کارهای چوبی علاقه نشان می دادند. ترنکای جوان از کودکی از ساختن عروسکهای چوبی لذت می برد و برای دوستانش با آنها نمایشهای کوچکی ترتیب می داد.

بعدها او در کلاس های هنرستان زادگاهش شرکت کرد و از حمایت و همفکری استادش Josef Skupa برخوردار شد که بعدها چهره شاخص عروسک سازی چک شناخته شد. اسکوپا مربی ترنکا بود و مسولیت هایی را بر دوش خود حس می کرد. او والدین ترنکا را که در ابتدا با حرفه وی مخالف بودند، متقاعد کرد تا به یرژی اجازه دهند در مدرسه معتبر هنرهای تجسمی پراگ (امروزه با عنوان "آکادمی معماری، هنر و طراحی پراگ" شناخته می شود) ثبت نام کند، جایی که او کارآموزیش را بین سالهای 1929 تا 1935به پایان رساند. برای پرداخت هزینه های تحصیلش، ترنکا همزمان در استودیوی یکی از استادانش به نام "ياروسلاو بندا" (Jaroslav Benda) کار می کرد.

دوره حرفه ایش به عنوان تصویرگر:
ترنکا با گذراندن دوره کارآموزیش در هنرستان و تجربه کار در کارگاه به تصویرسازی موفق بدل شد. انتشارات Melantrich پراگ او را استخدام کرد. اولین کتابی که تصویرسازیش را انجام داد، کتاب Vitezslaw Smejc به نام ببر آقای بوسکو در سال 1937 بود.

از آن پس ترنکا کتابهای کودکانه بسیاری را تصویرسازی کرد. در طول زندگیش تصویرسازی 130 کتاب را انجام داد که بیشتر آنها ادبیات کودکان بودند. از وی بیشتر به خاطر تصویرسازی "داستان برادران گریم" و نیز مجموعه ای از داستانهای محلی نویسندگان چک از جمله یری هوراک و یان پالنیسک، تقدیر شده است. یکی دیگر از داستانهای بومی ای که تصویرسازی کرد، Bajaj نوشته ولادیمیر هولان بود که در سال 1955 چاپ شد و نقطه شروعی برای ساخت انیمیشن بلند بود. علاوه بر اینها، ترنکا تصویرسازی داستانهای اندرسون و پراولت، افسانه های لا فونتین، بعضی کارهای شکسپیر و آلیس در سرزمین عجایب نوشته لوییس کرول را نیز انجام داد. بسیاری از کارهای وی از کلاسیک های دنیای ادبیات کودکان هستند، بسیاری از کودکان با خواندن ماجراهای خرس میچا نوشته ژوزف مِنزِل و تصویرسازی ترنکا، کودکیشان را پشت سر گذاشته اند. در سال 1968 ترنکا به خاطر تصویرسازی هایش، جایزه هانس کریستین اندرسون را از سوی هیات بین المللی کتاب کودکان IBBY را دریافت نمود.

در پاره ای موارد تصویرسازی هایش به وی ایده هایی برای ساخت فیلم انیمیشن می داد، از جمله Bajaj و رویای شب نيمه تابستان.

يرژي ترنكا در حال ساخت "شوايك، سرباز كوچك"

استاد انیمیشن چک:
ترنکا از کودکی شیفته عروسک بود. وی تئاتر عروسکی خود را در سال 1936 شکل داد که دوام زیادی نداشت. سالها بعد، در پایان جنگ جهانی دوم ترنکا به همراه دوستانش استودیوی انیمیشنی را بنا نهادند که Bratri v triku (یا برادران در تی شرت) نامیده می شد و محل تولد اولین فیلم انیمیشن چک شد. او فعالیتش را در استودیو با ساخت انیمیشنهای سلولوئیدی آغاز کرد، از جمله: "پدربزرگ چغندری کاشت" در سال 1945، "حیوانات و راهزنان" در سال 1946 که برنده جایزه اولین فستیوال کن شد، "اسپرینگر و مردان اس اس" در سال 1946 که فیلمی ضدنازی بود و "هدیه" ساخته 1946 هجویه ای بر ارزشهای طبقه متوسط با داستانی سورئال. علی رغم ارزش غیرقابل انکار فیلمهای اولیه ترنکا که به وی اعتباری بین المللی بخشید، وی با انیمیشن سنتی راحت نبود و معتقد بود که در این تکنیک به واسطه های زیادی نیاز است که جلوی بیان آزاد و خلاقانه هنرمند را می گیرد. در پاییز 1946 اولین احتمالات شکل گیری انیمیشن عروسکی پا گرفت و ترنکا با کمک برتیسلاو پوژار به تجربه این تکنیک پرداخت. به محض اینکه ترنکا خود را به عنوان انیماتور معرفی کرد به همراه پوژار استودیوی فیلم عروسکی خود را تاسیس کردند. جاییکه ترنکا شبانه روز به کار مشغول بود و در 20 سال آینده تعداد زیادی فیلم در آن به تولید رساند.

فیلمهای اولیه بین سالهای 1947 تا 1950:
نتیجه این تجربه، اولین فیم بلند ترنکا با عنوان Spalicek یا "سال چک" بود. این فیلم در سال 1946 و بر اساس کتابی به تصویرسازی میکولاش آلش بود. فیلم از 6 فیلم کوتاه تشکیل شده است که در هر کدام با افسانه ها و سنن چک هر فصل به زیبایی به نمایش در می آید. نمایش فیلم توجه بسیاری به سمت انیمیشن چک کشاند و در فستیوالهای بین المللی از جمله ونیز جوایزی را از آن خود کرد.

از سال 1948 ترنکا کمک هزینه دولتی برای ساخت فیلمهایش دریافت نمود. فیلم بعدی وی "بلبل امپراطور" در سال 1949 بر اساس داستانی از هانس کریستین آندرسون بود. برخلاف فیلم قبلی، در اين فیلم از هنرپیشه های واقعی نيز استفاده شده بود. عروسکها و دکور نیز با کار قبلی کاملاً متفاوت بودند و فضای امپراطوری چین را تداعی می کردند. این فیلم نیز جوایز زیادی را در فستیوالهای بین المللی در اروپا و آمریکا دریافت کرد.

در سال 1949 ترنکا سه فیلم کوتاه با انیمیشن عروسکی ساخت: History of double bass، اقتباسی از داستانی از آنتوان چخوف، " آسیاب شیطان" و "آواز پریری" وسترنی هجويه اي از کارهای جان فورد بود. این فیلمها به وی فرصت دادند تا تکنیک و سبک انیمیشنش را بهبود بخشد.

سال بعد، ترنکا سومین فیلم بلندش را با تکنیک انیمیشن عروسکی به نام "Bajaj" یا "پرنس بایایا" در سال 1950 تولید کرد. این فیلم بر اساس دو داستان از بوزنا نمکووا در فضای قرون وسطایی بود که داستان کشاورزی است که شواليه می شود و با اژدهایی می جنگد تا به عشقش، پرنسس برسد.

يرژي ترنكا

دهه 1950:
در سالهای ابتدایی این دهه ترنکا به تجربه ساخت انیمیشنهای کوتاه دیگری پرداخت. او با تولید "ماهی طلایی" در سال 1951 به ساخت انیمیشن کارتونی بازگشت و در سال 1953 انیمیشن سایه ای Mrazici Dva را تولید کرد. در Vesely Circus ساخته 1951 تکنیک استفاده شده استاپ موشن با تکه کاغذهای دوبعدی بود. بعدها قصد داشت انیمیشنی درباره دون کیشوت بسازد که از سوی مقامات چک تحريم شد. ترنکا در سال 1953 چهارمین فیلم بلندش را با عنوان "افسانه های قدیمی چک" را به نمایش درآورد. این فیلم نیز مانند فیلم اول وی Spalicek ازهفت اپیزود تشکیل شده که داستانهایی افسانه ای از مردم چک را بیان می کند. فیلم اقتباسی از کاری از Alois Jirasek بود که میان جوانان چک محبوبیت فراوانی داشت و آشکارا تمي میهن پرستانه داشت.

ترنکا در تلاش برای اکتشاف ادبیات کلاسیک چک در سال 1955 به ساخت کاری اقتباسی از داستان به شدت محبوب و ضدجنگ "شوایک سرباز كوچك" نوشته یورسلاو هاسک پرداخت. تا آن زمان فیلمهایی بر اساس این کتاب ساخته شده بودند ولی ترنکا نخستین کسی بود که انیمیشنی از آن ساخت. در ساخت عروسکها از تصویرسازی جوزف لادا که به شخصیتهای کتاب هاسک بسیار نزدیک بودند، الهام گرفته شد. این فیلم کمدی، در سه اپیزود ساخته شد و ماجراهای بسیاری را از سرنوشت شوایک در جنگ جهانی اول به نمایش درآورد. این فیلم یکی از بهترین کارهای ترنکا است و جوایز زيادي را برای وی به ارمغان آورد.

ترنکا در سال 1959 آخرین فیلم بلندش را به نام "رویای شب نيمه تابستان" با اقتباس از یکی از مشهورترین کارهای شکسپیر، به تولید رساند. وی در این فیلم علاوه بر تصویر، توجه ویژه ای به موسیقی واتسلاف تروژان و نیز رقص باله فیلم داشت به نحوی که برای ساخت فیلم یک مشاور باله استخدام کرد. عروسکهای فیلم به جای چوب از پلاستیک ساخته شده بودند تا اجازه ساخت جزییات بیشتری را در صورت عروسکها داشته باشد. این فیلم به عنوان یکی از شاهکارهای ترنکا شناخته شده است.

دهه 1960:
این انیماتور چک در این دهه تنها معدودی فیلم کوتاه ساخت که رنگی بسیار بدبینانه داشتند. اولین آنها "اشتیاق" در سال 1962 بود، داستان مرد جوانی که به موتورسیکلتش شوق بسیاری دارد. سال بعد وی "مادربزرگ سایبرنتیک" را ساخت، هجونامه ای بر افزایش اهمیت تکنولوژی در زندگی روزمره. "فرشته گابریل و خانم غاز" ساخته 1964 در ونیز قرون وسطایی می گذرد که اقتباسی از داستانهای بوکاچیو است.

شاهکار هنری ترنکا در ساخت انیمیشن کوتاه "دست" در سال 1965 است که آخرین فیلم این فیلمساز محسوب می شود. به گفته Bendazzi فیلم "دست" سرودی برای میل به خلاقیت آزاد است. در این فیلم، یک دست بزرگ از مجسمه سازی دیدن می کند و از وی می خواهد تا مجسمه ای از وی بسازد. با مخالفت هنرمند با این وضع، دست وی را تعقیب کرده و در نهایت باعث مرگ وي مي شود و حتی مراسم تدفین وی را برگزار می کند. بعدها این کار کوتاه ترنکا را مخالفتی با وضعیت تحمیل شده از سوی دولت کمونیستی چک دانستند و گروهی حتی آن را پیش بینی از موقعیت ایجاد شده بعد از بهار پراگ لقب دادند. گرچه فیلم در ابتدا با سانسور مواجه نشد ولی بعد از مرگ ترنکا، کپی های آن توقیف و نمایش عمومی آن به مدت دو دهه در چک ممنوع شد.

یری ترنکا در سال 1969 به خاطر شرایط بد قلبی در حالیکه 57 سال داشت، درگذشت. مراسم تدفین او تبدیل به مراسم عمومی بزرگی شد.

يرژي ترنكا در حال ساخت "مادربزرگ سايبري"

تکنیک انیمیشن:
ترنکا در طول زندگی حرفه ایش، تکنیکهای مختلف انیمیشنی را تجربه کرد؛ از انیمیشن سنتی در اولین فیلمهای کوتاهش تا انیمیشن عروسکی. در هر صورت تكنيكي که به وی شهرت جهانی بخشید، استاپ موشن عروسکی بود. توجه ویژه ترنکا فقط به انیمیشن نبود بلکه توجه زيادي به پيشبرد فیلمنامه و ساخت عروسک نيز مي كرد. استودیو آنها تیمی از انیماتورها را پرورش داد که از آن میان می توان به براتیسلاو پوژار اشاره کرد که مسئوليت انیماتوری بسیاری از فیلمهای ترنکا را عهده دار بود و بعدها در مقام کارگردانی نيز درخشان ظاهر شد.

در مورد انیمیشن عروسکی، ترنکا بر خلاف آنچه معمول بود ظاهر عروسک را با اتصالاتی که حرکاتشان را تعیین می کرد، تغییر نداد بلکه تصمیم گرفت با تغییر در نور و فریم بندی به بیان حالات عروسک بپردازد.

ترنکا فیلمنامه کارهایش را نیز خود مي نوشت و برای این کار از نوشته های نویسندگان چک (که بسیاری از آنها به فرهنگ عام مرتبط بودند) و نیز نویسندگان کلاسیک دنیا مانند چخوف، بوکاچیو و شکسپیر استفاده مي کرد. در انیمیشنهای ترنکا، موسیقی نقش مهمی دارد. آهنگساز تمام فیلمهای بلندش و بسیاری از کارهای کوتاه او "واتسلاف تروژان" (Vaclav Trojan) بود.

فعالیت در تئاتر ملی پراگ:
در اواخر دهه سي ترنکا تئاتر عروسکی خود را با عنوان "نمایش چوبی" شکل داد ولی مجبور شد تا پس از مدت کوتاهی به دلیل شروع جنگ جهانی دوم آن را تعطیل کند. وی بدون اینکه توجهش به عروسک سازی را از دست بدهد، فرصت کار با هنرپیشه های واقعی را در تئاتر، وقتی که به عنوان طراح در تئاتر ملی پراگ بین سالهای 1941 تا 1944 کار می کرد، داشت. وی طراحی صحنه و لباس بسیاری از کارهای کلاسیک را انجام داد و بعدها روی سناریوی فیلمهای چک با هنرپیشه های واقعی کار کرد.

با وجود اینکه نقاشی های ترنکا در خارج از چک چندان شناخته شده نیستند، وی روی تعدادی نقاشی و آبرنگ با موضوعات مختلف کار کرده است. همچنین او پرتره های زیادی را از خود به تصویر کشیده است. با توجه به علاقه ترنکا به کار با چوب از کودکی، وی بخشی از زندگیش را به انیمیشن و بخشی را به ویژه اواخر زندگیش به مجسمه سازی اختصاص داد.

اعتبار بین المللی:
ترنکا در طول زندگی حرفه ایش، 22 فیلم از جمله 6 فیلم بلند را کارگردانی کرد. از فیلمهای او در فستیوالهای مختلفی از جمله کن، ونیز، لوکانو، لندن، ادینبرگ، منتویدئو، بخارست، پاریس، ابرهاسن و کارلووی واری تقدیر شده است. در مجموع فیلمهای ترنکا حدود 50 جایزه بین المللی دریافت کرده اند. بسیاری از روشنفکران و هنرمندان دنیا، کارهای وی را تحسین کرده اند، از جمله آنها می توان به شاعر شیلیایی پابلو نرودا، نویسنده و کارگردان فرانسوی ژان کوکتو، تاریخ نگار فیلم جورج سادول، نویسنده روسی ایلیا ارنبرگ و شاعر ترک ناظم حکمت اشاره کرد.

میراث ترنکا:
کارهای یرژی ترنکا تاثیرش را روی بسیاری از هنرمندان برجسته چک داشته است: مثل استانسیلاس لاتال، یان کارپاس و بیشتر از همه برتیسلاو پوژار که در استودیوی وی کار کرده اند.
کیهاشیرو کاواموتوی ژاپنی، یکی از بهترین استاپ موشن کاران حاضر، تاثیری را که این استاد چک روی کارهایش داشته است، پنهان نمی کند.

همان طور که یکی از دختران ترنکا، زوزانا سپلووا در مصاحبه ای رادیویی تاسف می خورد، فیلمهای انیمیشن ترنکا محبوبیت خود را از دست داده اند، گرچه گاهی کانالهای تلویزیونی یا بزرگداشت هایی برای وی برگزار می شود، از جمله در فستیوال 2003 آنسی و یا سینماتک کبک در سال 2005. سیپلووا می پذیرد که کارهای پدرش برای بیننده مدرن به نظر غیر رئالیستی و یا قدیمی به نظر می رسد ولی در آینده توسط کودکانی که داستانهای آندرسون و گریم را با تصویرسازی های ترنکا شناخته اند، دوباره کشف می شود.