- آیا می توان گفت فیلم Conspirators of Pleasure سوررئالترین فیلمت تا به حال بوده است؟
- کاملاً حق با شماست. این چیزی است که من درباره فیلم می گویم که حاوی قویترین عناصر سوررئال است.
- چرا؟
- Conspirators در حقیقت فیلمی درباره رهایی و به دست آوردن آزادی است. هنر نیست، ولی یک فیلم است. همانطور که آندره برتون نمی گوید "نقاشی سوررئال" بلکه می گوید "سوررئالیسم در نقاشی". من نیز از سوررئالیسم در فیلم سخن می گویم. سوررئالیسم، روانشناسی است، فلسفه است، یک مساله معنوی است، ولی مربوط به زیبایی نیست. سوررئالیسم در حقیقت به هیچ فرم زیبایی شناسی مایل نیست. عنصری است که از سوی هنرمندان مختلفی دریافت شده ولی وجود ندارد.
يان شونكماير
- سوررئالیسم وجود دارد ولی یک فرم هنری نیست. برای توصیف سوررئالیسم می توان گفت که حرکت رمانتیک قرن بیستم است. هر دوره رمانتیک سه عنصر را بیان می کند: عشق، آزادی و شعر. هر نسلی مطابق با محیط و زمان به دنبال بیان هنری خود هستند. رمانتیسم قرن 21 نیز همین مطلب را بیان خواهد کرد. مهم نیست که رمانتیسم، فرهنگی باشد یا چیزی دیگر.
- در فاوست و اکنون در Conspirators سایز عروسکهایت را افزایش داده ای. در حالیکه از عروسک خیمه شب بازی سنتی چک استفاده می کنی، عروسکهای سایز بزرگ خلق خودت هستند. عروسکهای سایز بزرگ نمایشگر چه هستند؟
- نمی خواستم درباره اهمیت آن اغراق کنم. قصدم آوردن عروسکها به واقعیت بود و به همین دلیل مجبور شدم سایز آنها را افزایش دهم تا آنها بتوانند با نسبت صحیح با هنرپیشه ها عمل کنند و با آنها تعامل داشته باشند. عروسکها در سایز کوچک نیز در تئاتر وجود دارند. به این طریق مخاطب را نسبت به سایز آنها عدم اطمینان حس کند. در یک لحظه وقتی عروسکها را دستی انسانی می گرداند، آنها را بسیار کوچک می بینی و لحظه ای دیگر سایز آنها در اندازه های انسانی است. پس در واقع ما به بعد متفاوتی از واقعیت می رسیم.
- گفته بودی که Charles Bowers جد بی واسطه تو در رابطه با واقعیت و انیمیشن است؛ کی برای اولین بار فیلمهایش را دیدی؟
- اولین بار فیلمهای باورز را در دهه 70 دیدم، حتی بعد از اینکه فیلم The Flat را کامل کرده بودم. دو تا از فیلمهای باورز در آرشیو فیلم چک موجود است. بعد از اینکه مدیر این آرشیو فیلمهای مرا دید با من تماس گرفت و گفت: من چیزی دارم که می تواند برایت جالب باشد. من رفتم و فیلمها را دیدم و فهمیدم که او جد من در رابطه با کاری است که انجام می دهم زیرا او 50 سال پیش از اینکه من فیلمسازی را شروع کنم انیمیشن و فیلم زنده را با هم ترکیب می کرد. ولی در اینجا ما بحث تکنیکی می کنیم. از نظر مفهومی فیلمهایمان بسیار متفاوت است.
- فکر می کنی وقتی کار باورز را دیدی رویت اثر گذاشت؟
- نه لزوماً. من هیچگاه خودم را خالق این ترکیب انیمیشن و فیلم زنده ندانسته ام. من خیلی خوشحال شدم که دیدم که کسی مدتها قبل از من ایده مشابه با من داشته است.
- تا پیش از فاوست و آلیس تو تقریباً به طور کامل با انیمیشن کار می کردی. از کار کردن با هنرپیشه های واقعی چه حسی داري؟ فکر کنم نسبت به اشیای بی جان، کنترل کمتری بر آنها داری.
- باید اقرار کنم که من با هنرپیشه ها دقیقاً همانطور کار می کنم که با اشیای بی جان. من هنرپیشه هایم را به خاطر شهرت یا بازی خوبشان انتخاب نمی کنم بلکه بیشتر هنرپیشه هایی را انتخاب می کنم که با دیدی که من از تصویری خاص دارم تناسب دارند. من با آنها کار کرده و با دوربین از آنها عکسهایی مانند اجسام می گیرم. گاهی من حتی به هنرپیشه ها جان می بخشم، همانطور که در فاوست کرده ام.
يان شونكماير
- من همیشه می گویم که کارهایم را با نظم می سازم، که منظورم نظم درونی است. آنچه قرار است ساخته شود واقعاً در درون من است. چیزی که من می بینم، در طول زندگی هر شخصی در درونش جمع می شود که نیاز به راهی برای بیرون آمدن دارد. در حقیقت همه می توانند این کار را انجام دهند ولی بیشتر مردم راهی برای خروج آن ندارند، آنها مانع خاصی دارند. چیزی به اسم استعداد برای اين كار وجود ندارد.
- استعدادی وجود ندارد؟ اظهارنظر جسورانه ای است.
- بسیار ساده است. هنرمند قادر به رسیدن به منبع درونی و غلبه بر آن سد است. ولی دفترداری که در دفترش می نشیند، موانع خود را دارد و نمی تواند. حرفه ای گری، بیشتر مربوط به تکنیک است یا مهارت نه خلاقیت. می توان خلاقیت را در هنر خام یا هنرهای مردمی دید، اگر شخص بخواهد خودش را بیان کند راهی برای آن می یابد.
- تو در دوره فشار بر خلاقیت و بیان درونیات خود بزرگ شدی. چگونه تو اینقدر خوش شانسی که این مانع را نداری و می توانی پتانسیل خود را برای ابراز خود با هنر را درک کنی؟
- سوال سختی است. فکر کنم عوامل دیگری نیز هستند مانند تاثیر خانواده. رفتار با کودکان سختگیر دشوار است. من یکی از این کودکان بودم (می خندد). برای مثال، همه کودکان می توانند نقاشی بکشند. برخی این توانایی را تا بزرگسالی حفظ می کنند در حالیکه در سایر کودکان این توانایی بعدها کشته می شود.
- حدود 7 سال از زمانی که فیلم The Death of Stalinism in Bohemia را پس از از بین رفتن قوانین کمونیستی در کشورت ساختی می گذرد. اکنون تو از آزادی برخورداری. این مساله چه تاثیری روی محتوا و پیام کارت گذاشته است؟ شما اکنون با چه کس یا چه چیزی مخالف هستید؟
- می خواهم بگویم که من همه فیلمهایم را سیاسی می دانم ولی هیچ گاه آنها را به سیستم دیکتاتوری محدود نکردم، مثلاً آنطوری که یک هنرمند ضددولت این کار را می کند. زیرا من فهمیدم که تمدنی که به وجود مساله بیماری مانند فاشیسم و استالینیسم اجازه بروز می دهد، به همان اندازه بیمار است، در این تمدن مشکلی وجود دارد. همیشه خواسته ام به مرکز این مشکل برسم، نه اینکه فقط روی مسایل بسیار سطحی یک فعالیت سیاسی تمرکز کنم. به همین دلیل فیلمهایم جهانی است و می توانند با مخاطبین خارج از چک هم ارتباط برقرار کنند. بنابراین تنها تغییر شرایط در چک اسلواکی به این معنا نیست که دنیا یا تمدن نیز همزمان تغییر کرده است. به همین خاطر دلیلی برای تغییر دشمنم نمی بینم. همیشه همین خواهد بود.
- تو طنز تلخ، تخیل و قصه های پریان را به نحوی با هم ترکیب می کنی. اغلب به تو "کیمیاگر" می گویند.
- بله، کیمیاگری درباره ارتباط چیزهایی است که نمی توانی با هم آنها را وصل کنی، چیزهایی که غیرقابل پیوند هستند. شعر برابر با کیمیاگری و کیمیاگری در موازات شعر است.
يان شونكماير
- در واقع از نوامبر 1989 گروه یک سری فعالیتهای اجتماعی را ترتیب داده است و تلاش کرده تا مردم بیشتری را با سوررئالیسم آشنا کند که به این معنا نیست که با فرهنگ چک مخلوط شده است. سوررئالیسم همیشه امری در اقلیت بوده حتی در دهه 30. تا به حال هم حتی اگر دیده شده، به عنوان دملی در بدنه فرهنگ چک به حساب آمده است. امروز، حمله های خشمگینانه موسسان فاشیسم و نوکران استالینیست با بی تفاوتی و نادیده گرفتن جایگزین شده است. برای مورخین هنر، سوررئالیسم مدتها پیش مرده است، به همین دلیل آنها تنها به سوررئالهای تاریخی توجه دارند و حرکات حاضر را ندید می گیرند. من فکر نمی کنم به خاطر این شناخت در معرض خطر باشیم.
- زمانی والت دیزنی را به عنوان یکی از اصلی ترین مخربان فرهنگ اروپایی توصیف کردی. چه چیز تخریب شده و چگونه می توان آنرا محدود کرد؟
- دیزنی یکی از بزرگترین تولیدکنندگان هنر برای کودکان است. همیشه گفته ام که هنر خاصی برای کودکان وجود ندارد و چیزهایی که به این عنوان وجود دارند حاوی نظم و سود هستند. "هنر برای کودکان" خطرناک است چون هم رام کردن روح کودک و هم تربیت مصرف کنندگان آتی فرهنگ مصرف گرا را در بر دارد. متاسفم که کودکی که اکنون با محصولات دیزنی بزرگ می شود بعدها به سختی می تواند به شکل عالی تر هنر خود را عادت دهد و خود را در ردیف تماشاگران سریالهای ابلهانه تلویزیونی خواهد دید. این به معنی نیست که در فرهنگ مصرف گرا کارهای خلاقانه ای مانند کینگ کونگ به ثمر نمی رسد ولی می ترسم که تعداد آنها روزبروز کمتر شود.
