در بلغارستان، قبل از جنگ جهانی دوم، از انیمیشن تنها برای ساخت فیلم های آموزشی و تبلیغاتی استفاده می شد. در این زمینه می توان به آثار واسیل باکاردیف (Vassil Bakardjiev) اشاره کرد. پس از پایان جنگ، در فاصله ی سال های 1945 تا 1955 میلادی، با حمایت دولت تلاش هایی توسط برخی از هنرمندان برای ساخت چند انیمیشن کوتاه برای کودکان صورت گرفت که به دلیل کم تجربه بودن انیماتور های آن زمان، از لحاظ فنی چندان قابل توجه نیستند. در سال 1955 هنرمند جوانی به نام تودور دینوف (Todor Dinov) که تازه از مسکو بازگشته بود فیلم کوتاهی را با عنوان Marko The Hero ساخت که نقطه ی عطفی در سینمای انیمیشن بلغارستان محسوب می شود. در حقیقت این فیلم، نخستین انیمیشن حرفه ای ساخته شده تا آن زمان در بلغارستان بود. تودور دینوف در مسکو در کلاس های ایوان ایوانُف وَنو (Ivan Ivanov Vano) انیماتور برجسته ی روسی شرکت کرده بود. او پس از بازگشت به بلغارستان با ساخت فیلم های متعدد و برگزاری کلاس های آموزشی، سهم به سزایی در پیشرفت انیمیشن بلغارستان داشت، و راه را برای تعداد دیگری از فیلمسازان جوان گشود. در این میان می توان به دُنیو دونِف (Donyo Donev) اشاره کرد. دونِف با خلق شخصیت های کُمیک "سه احمق" توانست انیمیشن بلغارستان را جهانی کند. مجموعه فیلم های The Three Fools به کشور های مختلف فروخته شد و مورد استقبال عموم قرار گرفت. این سریال تقریبا نماد انیمیشن بلغارستان محسوب می شود.
تولید فیلم های انیمیشن در بلغارستان، همچون دیگر کشور های کمونیستی سابق، تحت نظارت دولت انجام می گرفت. مهمترین استودیوی ساخت انیمیشن در آن زمان بویانا فیلم (Boyana Film) نام داشت که پس از فروپاشی نظام کمونیستی، در سال 1995 میلادی به بخش خصوصی واگذار گردید.
لوگوی استودیوی انیمیشن سوفیا
در یک نگاه کلی، انیمیشن بلغارستان را از سال 1955 تا به امروز، می توان مطابق جدول زیر به پنج دوره تقسیم کرد:
در ادامه به معرفی چند تن از مهمترین فیلمسازان بلغارستان در زمان نظام کمونیستی می پردازیم:
تودور دینوف - Todor Dinov
1919 - 2004
انیمیشن حرفه ای در بلغارستان به وسیله ی تودور دینوف آغاز گردید، بنابراین او به عنوان پدر انیمیشن بلغارستان معرفی شده است. سرجیو میشلی درباره ی او می نویسد: "واقعی ترین دنیای وی، بینشی از زندگی است که تلاش می کند تا به جامعه ای شاد تر و عادلانه تر دست یابد". شاهکار دینوف The Daisy (سال 1965) نام دارد. این فیلم درباره ی گُلی است که نمی خواهد به وسیله ی مردی - به زور - چیده شود، اما اجازه می دهد دختربچه ای او را بچیند. طرح های ساده و موسیقی جذاب این فیلم، آن را از دیگر آثار دینوف متمایز ساخته است. این فیلم، موفق به دریافت جایزه ی بهترین انیمیشن کوتاه از جشنواره ی Leipzig DOK آلمان گردید. از دیگر فیلم های مطرح این کارگردان می توان به Jealousy (سال 1963)، Banished From Eden (سال 1967)، Prometheus XX (سال 1970)، The Kettle-Drum (سال 1973) و The Rain Of Paris (سال 1980) اشاره کرد. در فیلم Banished From Eden یک نوازنده ی کلارینت به اشتباه وارد بهشت می شود. او در آنجا به گروه موسیقی بهشتیان قطعه ای از موتسارت را آموزش می دهد. این کار خشم خدا را بر می انگیزاند و باعث رانده شدن او از بهشت می شود. The Rain Of Paris تلفیقی از فیلم زنده و انیمیشن است که در آن تکنیک های مختلفی چون کات اوت، سل انیمیشن و نقاشی رنگ روغن به کار رفته است. این فیلم درباره ی یک نقاش خیابانی است که هیچکس به نقاشی اش توجه نمی کند.
The Daisy ساخته ی تودور دینوف
او در دوران فعالیت خود فیلم های زیادی را برای کودکان ساخت. یکی از بهترین فیلم هایش The Snow Man (سال 1960) نام دارد. این فیلم ماجرای دوستی یک آدم برفی با یک دختربچه است. بَچوارُوا در این فیلم مفهوم ایثار در راه دوستی را به زیبایی به تصویر می کشد.
پنچو بوگدانوف - Pencho Bogdanov
1923 - ...
او در سال 1969 با فیلم Jolly Fellows شناخته شد. این فیلم درباره ی چوپانی است که برای دفاع از گله ی خود با گرگ ها درگیر می شود و در پایان به یُمن پیروزی اش، گوسفندی را قربانی می کند. از دیگر فیلم های خوب این کارگردان می توان به Animato (سال 1988) اشاره کرد.
دُنیو دونِف - Donyo Donev
1929 - 2007
دُنیو دونِف، حماقت ها و معضلات بشر را با استفاده از طرح های ساده و کاریکاتوری به تصویر می کشد و با تلفیق آن با موسیقی بلغاری، یک فیلم طنز ناب را، ویژه ی منطقه ی بالکان ارائه می دهد. او در دهه های 70 و 80 میلادی با ساخت مجموعه فیلم های سه احمق (The Three Fools) توانست به چهره ای محبوب - در داخل و خارج از بلغارستان - تبدیل شود. از دیگر آثار این کارگردان می توان به Spring (سال 1966)، Intelligent Village (سال 1972)، De Facto (سال 1973) و Wolf Suite (سال 1988) اشاره کرد. فیلم Wolf Suite در سال 1989 موفق به دریافت جایزه ی اژدهای نقره ای از جشنواره ی فیلم کراکو گردید.
The Three Fools ساخته ی دُنیو دونِف
او فعالیت هنری خود را با ساخت فیلم های مستند آغاز کرد، سپس به انیمیشن روی آورد. مهمترین آثار او Pictures From An Exhibition (سال 1963)، The Scissors And The Little Boy (سال 1965) و World Of Hens (سال 1972) می باشند. توپوزانوف بیشتر به تکنیک کات اوت علاقه دارد.
استویان دوکوف - Stoyan Dukov
1931 - ...
دوکوف مدتی دستیار تودور دینوف بود، سپس در سال 1964 نخستین فیلم خود را ساخت. او بیشتر به خاطر کمدی سیاه و سبک گرافیکی منحصر به فردش شناخته شده است. جیان آلبرتو بندازی می نویسد: "دوکوف، بر خلاف دُنیو دونف، بر الگوی رسمی و از قبل تعیین شده ی طراحی انیمیشن تاکید داشت و به عنوان یک تصویرگر، آن را نقطه ی تمرکز مطالعات خود قرار داد؛ برای مثال، فیلم زیبای The Blackest Mouse (سال 1971) مطالعه ی دقیقی در حیطه ی امکانات گرافیکی است که بر دو بعدی بودن و استفاده از خط تاکید دارد". (1) از دیگر آثار او C'est La Vie (سال 1973)، In Passing (سال 1976)، February (سال 1978)، March(سال 1986) و Caw (سال 1988) را می توان نام برد.
C'est La Vie ساخته ی استویان دوکوف
عمده ی فعالیت او در زمینه ی ساخت فیلم های کوتاه و بلند زنده است و چند انیمیشن کوتاه را نیز در کارنامه ی هنری خود دارد، که از میان آن ها می توان به Esperanza (سال 1967) و Melodrama (سال 1972) اشاره کرد.
بویکو کانِف - Boyko Kanev
1939 - ...
بویکو کانِف در سال 1986 با ساخت فیلم A Crushed World به شهرت رسید. تکنیک خلاقانه ی او در این فیلم، جایزه ی بزرگ جشنواره ی اَنسی را برایش به ارمغان آورد. جیان آلبرتو بندازی درباره ی این فیلم می نویسد: "این فیلم، سبک جالب توجهی دارد؛ زیرا با عروسک هایی از جنس کاغذ های مچاله شده ساخته شده و به زیبایی، بین انیمیشن عروسکی، طراحی و تکنیک برش مقوا تعادل برقرار کرده است. کانف، در این اثر کامل، لطیف و در عین حال شاد، دائما به طعنه به مواد مصرفی ساخت این فیلم (کاغذ) اشاره می کند و از درگیری های غیر ضروری و شناسایی شخصیت های فیلم پرهیز دارد". (2)
A Crushed World ساخته ی بویکو کانِف
اِسلاو باکالوف در کمال هنرمندی و خیال، سنت های مردمی را با اِروتیسیزم تلفیق می کند. استفاده از مورف (تبدیل شدن یک تصویر به دیگری)، تغییرات در زاویه ی دید، پویایی داستانی و استفاده ی استادانه از خواص مواد، ویژگی های مشترک انیمیشن او هستند. باکالوف در سال 1985 با همکاری رومِن پتکوف (Rumen Petkov) انیمیشن کوتاهی را با نام Mariage ساخت که نخل طلایی جشنواره ی فیلم کن را برای آن ها به ارمغان آورد. باکالوف همچنین به عنوان یک فیلمنامه نویس توانا با هنرمندان مختلفی از جمله استویان دوکوف، بویکو کانف و ولیسلاو کازاکوف همکاری کرده است.
آنری کولِف - Anri Kulev
1949 - ...
آثار وی که به واسطه ی طرح های مدادی پیچیده و فوق العاده معروف شده است، نگاهی بدبینانه به زندگی دارند. مهمترین فیلم های او عبارتند از: Hypothesis (سال 1976)، Megalomania (سال 1979، با همکاری نیکلای تودوروف)، Day Like A Dandelion (سال 1981، با همکاری نیکلای تودوروف)، Safari (سال 1984) و The Merry Man (سال 1987)
The Merry Man ساخته ی آنری کولِف
برجسته ترین اثر او Cuckoo (سال 1983) نام دارد که بر اساس فیلمنامه ای از اِسلاو باکالوف ساخته شده است. این فیلم محیط یک تیمارستان را نشان می دهد که ساکنان آن در شادی و به دور از دغدغه های دنیای خارج زندگی می کنند. بهبود یافتگان مجبورند این محیط را ترک کنند و پای به دنیایی بگذارند که در آن همه شبیه به هم هستند و هیچ تنوعی وجود ندارد. کازاکوف در این فیلم از طرح های ساده و کاریکاتوری، بر روی پس زمینه ای کاملا سفید استفاده کرده است.
Cuckoo ساخته ی ولیسلاو کازاکوف
تا سال 1989 دولت برای تولید فیلم های انیمیشن یک برنامه ی سالانه داشت و هنرمندان مختلف را با یک حقوق ثابت و ماهیانه استخدام می کرد. اما فروپاشی نظام کمونیستی و افزایش تورم و بحران اقتصادی ناشی از آن باعث کاهش حمایت دولت و در نتیجه محدود شدن تولید انیمیشن گردید. مشکلات اقتصادی حتی باعث شد که حقوق هنرمندان ماه ها پرداخت نشود. در چنین شرایطی بود که تعداد زیادی از انیماتور ها به کشور های خارجی مهاجرت کردند. تنها فیلم مطرح بلغارستان در دهه ی 90 میلادی، Conservfilm پروژه ی فارغ التحصیلی زلاتین رادِف (Zlatin Radev) بود که به شیوه ی استاپ موشن ساخته شده بود. این فیلم که یک جامعه ی توتالیتر را به تصویر می کشد در عرض دو سال، بیست جایزه ی بین المللی و همچنین نامزدی اسکار در سال 1991 را برای او به ارمغان آورد. فیلم در تمام اروپا و همچنین آمریکا توزیع شد، که هم موفقیت جشنواره ای و هم تجاری را کسب کرد.
با آغاز دهه ی 2000 میلادی و بهبود اوضاع اقتصادی، وضعیت انیمیشن نیز در بلغارستان تا حدودی رضایت بخش گردید. یکی از فیلم های خوب این دوره Black On White (سال 2005) ساخته ی آندره تزوتکوف (Andrey Tzvetkov) است. این فیلم به شکلی نمادین، جوامعی که تفاوت را نمی پذیرند به تصویر می کشد. آندره تزوتکوف فعالیت هنری خود را از سال 1978 با عنوان انیماتور در استودیو بویانا فیلم آغاز کرد و در سال 2003 نخستین فیلم خود را با نام The Little Chap ساخت. از دیگر فیلم های این کارگردان می توان به Aquatoria (سال 2005) که بر اساس فیلمنامه ای از اِسلاو باکالوف ساخته شده است، اشاره کرد. یکی دیگر از فیلم های موفق سال های اخیر بلغارستان The Fly (سال 2008) ساخته ی گسپُدین نِدِلچف (Gospodin Nedelchev) می باشد. طی مراسم خاکسپاری، روح زن متوفی داخل جسم یک مگس می شود. او به خانه باز می گردد و از آن پس ماجرا های خنده داری بین زن (مگس) و شوهرش اتفاق می افتد. اگر چه در ساخت این فیلم از گرافیک کامپیوتری استفاده شده است، اما حرکت کاراکتر های آن شباهت زیادی به فیلم های کات اوتی دارد.
Black On White ساخته ی آندره تزوتکوف
1. جیان آلبرتو بندازی، یکصد سال سینمای انیمیشن، ترجمه ی سعید توکلیان، انتشارات دانشکده ی صدا و سیما، ص 408
2. جیان آلبرتو بندازی، همان، صص 410 و 411
