شهرت انیمیشن چکسلواکی بیشتر به خاطر فیلم های عروسکی اش است. این مهارت و موفقیت در ساخت انیمیشن عروسکی، به سابقه طولانی این کشور در تئاتر های عروسکی بر می گردد. نمایش های عروسکی از دوره باروک (سده 17 میلادی) در این کشور متداول بوده و همواره بخشی از سرگرمی های مردم محسوب می شده است.
یکی از پیشگامان ساخت انیمیشن در چکسلواکی، کارل دودال (Karel Dodal ) است. او نخستین انیمیشن عروسکی این کشور را با عنوان The Lantern's Secret در سال 1935 ساخت. دودال در سال 1936 انیمیشن دو دقیقه ای Hra Bublinek را که در حقیقت تبلیغ یک صابون بود، برای کمپانی Saponia - تولید کننده مواد شوینده و بهداشتی - ساخت. فیلم تجربی Idea In The Search Of Light (سال 1938) آخرین ساخته او قبل از جنگ جهانی دوم بود. دودال قبل از آغاز جنگ به آمریکا رفت و سپس به آرژانتین مهاجرت کرد.


پس از جنگ جهانی دوم، در سال 1945، عده ای از انیماتور های جوان، استودیو Bratri v Triku را راه انداختند. در دو سال نخست، مسئولیت این استودیو بر عهده یرژی ترنکا (Jiri Trnka ) بود. ترنکا در تاریخ 24 فوریه سال 1912 در شهر پلزن به دنیا آمد. پدرش لوله کش و مادرش خیاط بود. او از کودکی به هنر و دنیای عروسک ها علاقمند بود. مدتی به عنوان دستیار، نزد جوسف اِسکوپا (Josef Skupa )، عروسک گردان معروف، کار کرد و از او نحوه ساخت عروسک های چوبی را آموخت. در خلال جنگ جهانی دوم، به تصویر سازی کتاب های کودکان و طراحی صحنه و لباس برای تئاتر مشغول شد. پس از اتمام جنگ، به گروهی از هنرمندان جوان پیوست که برای ساخت انیمیشن، استودیو Bratri v Triku را تاسیس کرده بودند. نخستین فیلم او Grandpa Planted A Beet نام داشت که بر اساس فیلمنامه ای از ادوارد هافمن (Eduard Hofman ) ساخته شده بود. اما معروفترین اثر یرژی ترنکا در استودیو Bratri v Triku فیلمی است ضد نازی، با عنوان The Springman And The SS . این فیلم به شیوه سنتی یا کلاسیک ساخته شده و درباره دودکش پاک کُنی است که فنر به پایش می بندد و به مسخره کردن هیتلر و سربازان اِس اِس، و مقابله با آن ها می پردازد. یرژی ترنکا در سال 1947، استودیو Bratri v Triku را ترک کرد و با کمک برخی از همکارانش استودیوی جدیدی را برای تهیه فیلم های عروسکی تاسیس کرد. این استودیو پس از مرگ ترنکا به نام او ثبت گردید.


تا سال 1990 فیلم های هنرمندانه و پر قدرتی در دو استودیوی شهر پراگ تهیه شدند. Bratri v Triku انیمیشن هایی به شیوه کلاسیک می ساخت و فعالیت استودیو Jiri Trnka عمدتا در زمینه انیمیشن های عروسکی بود. به غیر از این استودیو ها، دو مرکز دیگر فیلمسازی در چکسلواکی وجود داشت؛ یکی در شهر زلین، جایی که هِرمینا تیرلُوا (Hermina Tyrlova ) و کارل زمان (Karel Zeman ) فعالیت می کردند و دیگری در شهر براتیسلاوا، که برجسته ترین هنرمند آن ویکتور کوبال (Viktor Kubal ) بود. اما سقوط کمونیسم، تجزیه چکسلواکی و افزایش تورم و بحران اقتصادی ناشی از آن باعث کاهش حمایت دولت و در نتیجه محدود شدن تولید انیمیشن گردید. با بهبود اوضاع اقتصادی در اواخر دهه 90، وضعیت انیمیشن نیز تا حدودی رضایت بخش شد. اگر چه انیمیشن امروز چک فاصله زیادی با سال های طلایی خود در دوران نظام کمونیستی دارد، اما امید دارد که با کمک هنرمندان جوان و خلاق، جایگاه سابق خود را به دست آورد.




حال به معرفی مهمترین فیلمسازان چکسلواکی می پردازیم:


هِرمینا تیرلُوا - Hermina Tyrlova
1900 - 1993
او همکار و همسر کارل دودال بود. هنگامی که جنگ جهانی دوم آغاز شد، دودال کشورش را ترک، و به آمریکا مهاجرت کرد و همسرش را تنها گذاشت. هرمینا تیرلوا سپس از پراگ به شهر زلین رفت و با استودیوی این شهر به همکاری پرداخت. او در سال 1943 انیمیشن عروسکی Ferda The Ant را ساخت. سپس فیلم ضد نازی Revolution In Toyland را که تلفیقی از فیلم زنده و انیمیشن عروسکی بود، در سال 1945، همزمان با پایان جنگ جهانی دوم و آزادی چکسلواکی ساخت. تیرلوا زنی خوش سلیقه و خلاق، با تخیلی قوی بود که همه آثار خود را برای کودکان می ساخت. او به جای عروسک های سنتی، از کاموا و تکه های پارچه، کاغذ و چوب استفاده می کرد. تیرلوا با بکارگیری مواد و مصالح جدید در فیلم هایش باعث حیرت مخاطبانش می شد.
از دیگر آثارش می توان به Knot On Handkerchief ، Choo-Choo Train ، Woolen Fairy Tale ، Blue Apron و Snowman اشاره کرد.


کارل زمان - Karel Zeman
1910 - 1989
او نیز همچون هِرمینا تیرلُوا در استودیوی شهر زلین فعالیت می کرد. زمان علاقه زیادی به تلفیق تکنیک های مختلف و پدید آوردن صحنه های تخیلی داشت. او به فیلم های ژُرژ مِلیس (Georges Melies )، داستان های ژول ورن (Jules Verne ) و همچنین نقاشی ها و تصویر سازی های گوستاو دوره (Gustave Dore )، اِدوارد ریو (Edouard Riou ) و لِئون بنِت (Leon Benett ) علاقه داشت. نخستین فیلم خود را با عنوان The Christmas Dream در سال 1946 ساخت که جایزه بهترین انیمیشن کوتاه را از جشنواره فیلم کن برای او به ارمغان آورد. این فیلم تلفیقی از فیلم زنده و انیمیشن عروسکی است. دختربچه ای، عروسک پارچه ای کهنه خود را دور می اندازد. شب، عروسک به خواب دختربچه می آید و با انجام کار های عجیب و غریب، او را به وجد می آورد. در یکی از بیاد ماندنی ترین صحنه های این فیلم، عروسک پارچه ای پَنکه را به سمت یک تابلوی نقاشی می گیرد و باد پنکه، کشتی داخل تصویر را در دریای متلاطم به حرکت در می آورد. کارل زمان سپس پنج فیلم عروسکی کوتاه را با نام Mr. Prokouk ساخت. اوج تکنیک و نبوغ او را در زمینه انیمیشن عروسکی می توان در فیلم Inspiration (سال 1949) مشاهده کرد. زمان در این فیلم یک داستان عاشقانه را با استفاده از عروسک های شیشه ای به تصویر کشیده است. داستان عاشقانه فیلم ایجاب می کرد که عروسک ها در حالت ها و وضعیت های گوناگونی قرار بگیرند، و این مسئله با توجه به شیشه ای بودن و جنس سخت آن ها مشکل بود. بنابراین کارل زمان برای هر وضعیت، یک عروسک شیشه ای جداگانه ساخت و با حرارت دادن آن ها حالت مطلوب خود را ایجاد کرد. او در سال 1952 نخستین انیمیشن بلند عروسکی خود را با عنوان The Treasure Of Bird's Island ساخت . داستان این فیلم، از یک افسانه ایرانی الهام گرفته شده است.
کارل زمان در سال 1954، با ساخت فیلم بلند Journey To The Beginning Of Time وارد مرحله جدیدی از فعالیت هنری خود، یعنی ساخت فیلم های علمی - تخیلی می شود. این فیلم تلفیقی از فیلم زنده و انیمیشن عروسکی می باشد و داستان چهار نوجوان است که در زَمان سفر کرده و با دایناسور ها و موجودات عجیب و غریب برخورد می کنند. فیلم "سفر به ما قبل تاریخ" جوایز متعددی از جمله جایزه جشنواره ونیز و مانهایم را برای او به ارمغان آورد. پس از این موفقیت، کارل زمان در سال 1957 فیلم A Deadly Invention را بر اساس نوول "در برابر پرچم" نوشته ژول ورن ساخت. این فیلم نیز همچون فیلم قبلی اش تلفیقی از بازیگران زنده و مدل های عروسکی می باشد و پس زمینه های آن الهام گرفته از تصاویر نسخه اصلی داستان است که توسط ادوارد ریو و لئون بنِت کشیده شده اند. اما اوج توانایی کارل زمان را در زمینه فیلم های تخیلی می توان در The Fabulous Baron Munchausen (سال 1961) که بر اساس کتابی از گاتفرید برگر (Gottfried Burger ) و آثار چاپی گوستاو دوره ساخته شده است مشاهده کرد. کارل زمان در این فیلم با خلق صحنه هایی چون سفر بارُن مونهاوزن از ماه به استانبول به وسیله یک کشتی که توسط اسب های بالدار هدایت می شد، ورودش به قصر زیبای سلطان عثمانی، نجات شاهزاده بیانکا، نبرد دریایی با ناوگان دریایی سلطان و غرق شدن کشتی های ترکان، بلعیده شدن بارُن و همراهانش توسط یک نهنگ و چگونگی نجات آن ها، پرواز ناخواسته بارُن در چنگال یک پرنده غول پیکر، بازگشت پیروزمندانه اش با اسب دریایی، پرواز به وسیله گلوله توپ جنگی و سرانجام بازگشت او و همراهانش به ماه به وسیله انفجاری عظیم در قلعه ژنرال اِلِمِرل، همگان را به شگفتی واداشت. او این فیلم را به صورت سیاه و سفید فیلمبرداری و سپس در لابراتوار، به آن رنگ اضافه کرد. در ضمن رنگ گزینی فیلم به صورت واقعگرایانه نیست.
از دیگر فیلم های مطرح این کارگردان می توان به King Lavra ، The Jester's Tale ، The Stolen Airship و On The Comet اشاره کرد.


یرژی ترنکا - Jiri Trnka
1912 - 1969
او در یازده سالگی دستیار جوسف اسکوپا شد و از او نحوه ساخت عروسک های چوبی را آموخت. در سال 1936 تئاتر عروسکی خود را در شهر پلزن تاسیس کرد. پس از مدتی با گروهش به پراگ رفت اما با شروع جنگ جهانی دوم مجبور به تعطیل کردن تئاتر خود شد. در خلال جنگ به تصویر سازی کتاب های کودکان و طراحی صحنه و لباس برای تئاتر مشغول شد. پس از پایان جنگ، برای ساخت انیمیشن به استودیو Bratri v Triku پیوست و نخستین فیلم خود را با عنوان Grandpa Planted A Beet در سال 1945 ساخت. از دیگر فیلم هایی که ترنکا در این استودیو ساخت می توان به The Springman And The SS ، The Gift و The Animals And The Brigands اشاره کرد. فیلم The Animals And The Brigands در سال 1946 موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره فیلم کن گردید. یرژی ترنکا در سال 1947 استودیو Bratri v Triku را ترک کرد و استودیوی جدیدی را برای ساخت انیمیشن عروسکی تاسیس نمود.
ترنکا نخستین انیمیشن بلند عروسکی خود را با عنوان The Czech Year در سال 1947 ساخت. این فیلم آداب و سنن مردم چکسلواکی را در شش قسمت کوتاه نشان می دهد. The Czech Year در جشنواره های مختلف حضوری درخشان داشت و موجب شهرت بین المللی یرژی ترنکا و انیمیشن چکسلواکی گردید. او در سال 1953 فیلم بلند دیگری را با عنوان Old Czech Legends و بر اساس کتابی از آلویس یراسِِک (Alois Jirasek ) ساخت. این فیلم نیز ساختاری شبیه به فیلم قبلی او دارد و در هفت قسمت کوتاه، افسانه های قدیمی چک و داستان های قهرمانی را به نمایش در می آورد. فیلم دیگر او The Good Soldier Svejk می باشد که بر اساس سه فصل از کتاب "شوایک، سرباز پاکدل" نوشته یاروسلاو هاشِک (Jaroslav Hasek )، طنز پرداز بزرگ چک، ساخته شده است. آخرین فیلم بلند ترنکا A Midsummer Night's Dream نام دارد که در سال 1959 و بر اساس نمایشنامه ویلیام شکسپیر ساخته شده است. در این فیلم می توانیم مهارت و توانایی یرژی ترنکا را در طراحی لباس مشاهده کنیم. ترنکا در دهه 60 میلادی به ساخت فیلم های کوتاه روی آورد. آخرین فیلمش، که در حقیقت شاهکار او نیز محسوب می شود، The Hand (سال 1965) می باشد. این فیلم 19 دقیقه ای درباره پیکر تراشی است که زندگی شادی دارد و گلدان هایی را برای گُلش می سازد. ناگهان یک دست بزرگ و نیرومند از راه می رسد و به پیکر تراش دستور می دهد تا مجسمه او را بسازد. هنرمند مقاومت می کند اما دست، به زور متوسل شده و او را در یک قفس زندانی می کند. سرانجام پیکرتراش مجبور می شود مجسمه دست را بسازد و این کار به قیمت زندگی او تمام می شود. در پایان، دست که باعث مرگ پیکر تراش شده است یک مجلس بزرگ برای او ترتیب می دهد. این فیلم می تواند کنایه ای از وضعیت چکسلواکی در آن زمان و دخالت های شوروی در امور این کشور، باشد. یرژی ترنکا در چهار سال پایان عمرش از بیماری قلبی رنج می برد و به همین دلیل دیگر نتوانست فعالیت کند. او در 30 دسامبر سال 1969 در شهر پراگ درگذشت.


یرژی ترنکا مسیر بازیگری تصنعی عروسک ها را - که پیش از او رایج بود - تغییر داد و آن را به اثری شاعرانه و هنری مبدل ساخت. پیش از او برای هر عروسک، تعداد زیادی چشم، ابرو و دهان طراحی می شد تا آن ها را در حالت ها و وضعیت های مختلف بر روی صورت عروسک قرار دهند. همچنین مفصل عروسک ها نیز شُل ساخته می شد تا بتوانند همانند انیمیشن های کلاسیک حرکتی پر پیچ و تاب به آنان بدهند. اما ترنکا همه این قوانین را تغییر داد. او با الهام گرفتن از ماسک های ثابت تئاتر، صورت عروسک های چوبی اش را، ثابت می ساخت. به عبارت دیگر او هنگام نقاشی کردن سر عروسک ها، به چشم آن ها حالتی خاص و نامشخص می داد که با توجه به نوع قرار گرفتن عروسک ها و نحوه نورپردازی صحنه یکی از حالت ها غم، شادی، خشم و یا ترس را به خود می گرفت. از دیگر فیلم های مطرح او می توان به Story Of The Bass Cello ، The Devil's Mill و The Cybernetic Grandma اشاره کرد.

یرژی بردِکا - Jiri Brdecka
1917 - 1982
یرژی بردکا یک نویسنده، فیلمنامه نویس و منتقد سینمایی بود. در سال 1946 به استودیو Bratri v Triku پیوست و فیلمنامه هایی برای یرژی ترنکا نوشت. در سال 1948 نخستین انیمیشن خود را با عنوان An Airship And Love ساخت. پس از یک وقفه ده ساله، فیلم How Man Learned To Fly را که فیلمی طنزآمیز درباره تاریخچه هوانوردی است، ساخت. فیلم بعدی او Look Out! ; Attention ، فیلمی ضد جنگ و درباره تاریخ سلاح و تجهیزات نظامی بود. در سال 1961 فیلم طنز دیگری، این بار درباره تاریخچه زیردریایی ها، با نام Man Under Water ساخت. یرژی بردکا در سال 1963 با ساخت فیلم Incorrectly Drawn Hen موفق به دریافت جایزه بزرگ جشنواره اَنسی گردید. اما مشهورترین فیلم او Slovce M (سال 1964) می باشد که الهام گرفته شده از یک شعر عاشقانه، متعلق به اواخر دوره گوتیک است. شایان ذکر است که یرژی بردکا بیشتر آثار خود را به شیوه کلاسیک می ساخت.


زدنِک میلر - Zdenek Miler
1921 - 2011
او پس از اتمام تحصیلات در مدرسه هنر های زیبای پراگ، در سال 1942، در استودیوی شهر زلین مشغول به کار شد. در آنجا با هرمینا تیرلُوا ملاقات کرد و توانست مهارت هایی را در ساخت انیمیشن کسب کند. پس از پایان جنگ جهانی دوم به استودیو Bratri v Triku پیوست و کار خود را ابتدا به عنوان طراح و انیماتور و سپس کارگردان آغاز نمود. طراحی نشان این استودیو - سه پسربچه با مو های مُجعد و لباس های راه راه - نیز کار اوست. به جز دو فیلم جدی The Millionaire Who Stole The Sun و The Red Trace ، بقیه آثار زدنک میلر برای کودکان ساخته شده اند. در فیلم The Millionaire Who Stole The Sun ، میلیونر جاه طلبی که صاحب تمام شهر و کارخانه های آن است، بیمار می شود. پزشکان به او می گویند که نور خورشید تنها راه درمان بیماریش است. میلیونر به کارگران خود دستور می دهد تا خورشید را از آسمان پایین بیاورند و در داخل ساختمانی قرار دهند تا فقط مال او باشد و بر او بتابد. هنگامی که میلیونر وارد خانه می شود و در را می بندد، ساختمان بتدریج ذوب شده، تا آن که ویران می شود و میلیونر نیز می میرد.
مشهورترین شخصیت کُمیکی که توسط میلر خلق شده، موش کور (Mole ) است. میلر در سال 1956 قصد داشت یک انیمیشن آموزشی برای کودکان و درباره نحوه تهیه و تولید پارچه های کتانی بسازد. او می خواست از یک حیوان به عنوان نقش اصلی فیلمش استفاده کند. روزی هنگام راه رفتن در جنگل چشمش به یک توده خاکی، که توسط یک موش کور درست شده بود افتاد و تصمیم گرفت از موش کور در فیلمش استفاده کند. جذابیت این کاراکتر باعث شد تا سریال آن نیز ساخته شود. از سال 1957 تا کنون، چهل و چهار فیلم کوتاه و شش فیلم نیمه بلند از آن ساخته شده است. تمامی این فیلم ها به شیوه کلاسیک ساخته شده اند، فاقد دیالوگ هستند و تنها موسیقی و افکت های استودیویی، فیلم را همراهی می کنند.


برتیسلاو پوژار - Bretislav Pojar
1923 - ...
برتیسلاو پوژار یکی از بهترین حرکت دهندگان عروسک در جهان می باشد. حرکت کاراکتر هایی که او گرداننده آن ها است، از لحاظ روانشناختی، شبیه به حرکت های یک بازیگر زنده است. پوژار فعالیت هنری خود را پس از جنگ جهانی دوم و در استودیو Bratri v Triku آغاز کرد. سپس در سال 1947 به یرژی ترنکا پیوست. مدتی دستیار ترنکا بود و مهارت های کافی را در زمینه ساخت عروسک از او آموخت. در سال 1951 نخستین فیلم کوتاه خود را ساخت. در سال 1954 با ساخت فیلم A Drop Too Much توانست جایزه بهترین فیلم عروسکی را از جشنواره فیلم کن کسب کند. این فیلم که طراحی عروسک های آن را یرژی ترنکا انجام داده بود، درباره موتور سواری است که به دلیل زیاده روی در مصرف الکل، دچار سانحه تصادف می شود. موفقیت بعدی پوژار، در سال 1959 و با فیلم The Lion And The Song بود که جایزه بزرگ جشنواره اَنسی را برایش به ارمغان آورد. این فیلم درباره شیری است که در یک دشت، به نوازنده دوره گردی حمله می کند و او و آکاردئونش را می بلعد. از آن پس با هر حرکت شیر، سر و صدای آکاردئون نیز بلند می شود. این مسئله تا جایی پیش می رود که او دیگر قادر به شکار کردن نیست، زیرا سر و صدای آکاردئون باعث فرار حیوانات می شود. بنابراین شیر پس از مدتی از گرسنگی می میرد. سال ها سال بعد، آکاردئون که در میان اسکلت شیر افتاده است به دست رهگذری می افتد. از دیگر فیلم های مهم پوژار در استودیو Jiri Trnka می توان به Billiards ، A Few Words Of Introduction و The Apple Tree Maiden اشاره کرد. فیلم زیبای The Apple Tree Maiden (سال 1974) درباره دختر زیبایی است که به وسیله عشق پاک و حقیقی یک شاهزاده، از بند طلسم جادوگر بد ذات آزاد می شود.
پوژار همچنین چند فیلم را با همکاری استودیو NFB کانادا ساخته است. این فیلم ها عبارتند از: To See Or Not To See (سال 1969)، Balablok (سال 1972)، E (سال 1981) و Night Angel (سال 1986). فیلم Balablok نخل طلایی جشنواره فیلم کن را برای او به ارمغان آورد. در این فیلم که به شیوه كات آوت ساخته شده است، یک موجود کُروی شکل وارد جامعه مکعب ها می شود. مکعب ها به اذیت و آزار کُره می پردازند. کُره، دیگر هم شکلان خود را به کمک فرا می خواند و بنابراین جنگی عظیم بین مکعب ها و کُره ها رخ می دهد. در اثر ضرباتی که طرفین به یکدیگر وارد می کنند، همگی به شکل هشت وجهی در می آیند. این تشابه باعث برقراری صلح بین آن ها می شود و در نتیجه همگی به زندگی عادی خود بر می گردند. در سکانس پایانی فیلم مشاهده می کنیم که یک موجود هرمی شکل وارد جامعه هشت وجهی ها شده و ماجرا های قبل دوباره تکرار می شود. پوژار در فیلم زیبای E به شکلی نمادین، توتالیتاریسم را به تصویر می کشد. یک مجسمه به شکل حرف E در میدان شهر قرار داده می شود. شخصی به دلیل ضعف بینایی آن را B می خواند. پزشک به وسیله عینک این مشکل را حل می کند. سپس پادشاه از راه می رسد. او نیز دچار ضعف بینایی است و مجسمه را به شکل B می بیند. پزشک راه حل این مشکل را برای او شرح می دهد، اما پادشاه نمی خواهد عینک بزند. بنابراین به محافظین خود دستور می دهد تا آنقدر با باتوم بر سر مردم بکوبند تا آن ها نیز همانند او، مجسمه را به شکل B ببینند.


برتیسلاو پوژار تعدادی فیلم نیز به سفارش یونسکو ساخته است. مهمترین آن If (سال 1981) می باشد. این فیلم به شیوه کات-اوت ساخته شده است و به انتقاد از هزینه های هنگفت تسلیحاتی می پردازد.

ویکتور کوبال - Viktor Kubal
1923 - 1997
کوبال برجسته ترین هنرمند استودیوی شهر براتیسلاوا (پایتخت اسلواکی امروزی) بود. طنز و استفاده از طرح های ساده و کاریکاتور، مهمترین ویژگی های کارش می باشد. مطرح ترین آثار او عبارتند از: Earth ، Chess و Ladder .


قسمت: 1 – 2 - 3