پین اسکرین (Pinscreen)، صفحه ای سفید و شکیل است که بر آن هزاران سوزن سیاه رنگ فرو رفته است و به وسیله ی منبع نوری از کنار روشن می شود. با جا به جایی سوزن ها به داخل و خارج، می توان از رنگ سیاه تا سفید، مایه های مختلفی را ایجاد کرد. صفحه ی سوزنی، در سال 1931 میلادی توسط الکساندر الکسیف (Alexander Alexeieff) اختراع شد و تکنیک آن در خلال سال های طولانی فیلمسازی او، با کمک متحرک سازی به نام کلر پارکر (Claire Parker) تکمیل گردید. تصاویری که با استفاده از صفحه ی سوزنی ایجاد می شوند شباهت بسیاری به تصاویر حکاکی شده دارند.
برای درک بهتر ساختمان پین اسکرین و نحوه ی کار با آن به شکل های "الف" تا "ح" دقت نمایید. در شکل "الف" مدل بزرگ شده ي یک صفحه ی سوزنی و حرکت عمودی سوزن ها را در داخل آن مشاهده می کنید.


همان گونه که در شکل "ب" می بینید، اگر سوزنی کمی از صفحه بیرون آمده باشد، سایه ای با زاویه ی 60 درجه ایجاد می کند.


در شکل "ج" سوزن به صورت کامل بیرون آمده و سایه ی آن روی سوزن دیگر افتاده است. اگر مجموعه ای از سوزن ها بدین شکل بیرون باشند، سایه های آن ها با هم، سطح سیاه رنگی بر روی صفحه به وجود می آورند.


حال اگر مطابق شکل "د" کمی سوزن ها را به سمت داخل صفحه فشار دهید، طول سایه ها کوتاه می شود و سطوح سفید و سیاه به دست آمده، تشکیل خاکستری می دهند.


در شکل "ه" باز هم سوزن ها به سمت داخل صفحه فرو برده شده اند. مشاهده می کنید که طول سایه ها نسبت به حالت قبل کوتاه تر و وسعت سطوح سفید نیز بیشتر شده است. نتیجه ی این حالت، خاکستری متوسط خواهد بود.


بدین ترتیب با فرو بردن بیشتر سوزن ها، مطابق شکل "و" می توان به خاکستری بسیار روشن دست یافت.


حال اگر سوزن ها مانند شکل "ز" به صورت کامل داخل صفحه فرو روند، هیچ سایه ای به وجود نمی آید و بنابراین یک سطح سفید رنگ به دست می آید.


نتایج به دست آمده از جا به جایی سوزن ها را که در بالا ذکر شد، می توانید در شکل "ح" مشاهده کنید. بدیهی است، با فرو بردن سوزن ها به داخل صفحه، به هر میزان دلخواه، می توان درجات متنوع تری از خاکستری را تولید کرد.


در انیمیشن سوزنی، برای حرکت سوزن ها و ایجاد یک تصویر و تغییر آن به تصویر بعدی، از وسایل و ابزار گوناگونی استفاده می شود. شکل زیر، برخی از این ابزار را نشان می دهد.


نمونه هایی از کاربرد این ابزار را در شکل زیر می توانید مشاهده کنید.


در وضعیت مطلوب، به دو نفر برای ساختن تصاویر با صفحه ی سوزنی نیاز است. پارکر، در پشت صفحه می ایستاد و سوزن ها را به طرف مقابل فشار می داد، در حالی که الکسیف، در جلوی صفحه ی سوزنی قرار می گرفت و تغییراتی برای کادر فیلمبرداری به وجود می آورد. بر خلاف بیشتر انیمیشن های دو بعدی، تصاویر روی صفحه ی سوزنی به صورت افقی فیلمبرداری می شوند. به علت عمق اندکی که در اثر فرو رفتن سوزن ها و بیرون بودن آن ها به وجود می آید و سایه ای که در نتیجه ی آن حاصل می شود، این تکنیک را می توان سه بعدی به حساب آورد، اما بعد فضای واقعی که انیمیشن صفحه ی سوزنی به وجود می آورد، آن قدر کوچک است که بیشتر در ارتباط با بحث انیمیشن دو بعدی مطرح می شود. (1)


الکسیف و پارکر، اعتقاد داشتند که انیمیشن سوزنی آن ها ظرفیت تجاری محدودی دارد، زیرا ساختن هر فیلم انیمیشن سوزنی وقت زیادی لازم دارد و آن ها نیز ترجیح می دادند در فیلم هایشان اثرات سایه روشن و داستان گویی نمایشی داشته باشند، که با داستان های نه چندان جدی و فکاهی رایج آثار انیمیشن مغایرت داشت. آن ها تقاضاهایی برای مصور سازی کتاب های کلاسیکی مثل "دکتر ژیواگو" اثر "بوریس پاسترناک" و "یادداشت های زیرزمینی" اثر "داستایوسکی" با استفاده از صفحه ی سوزنی دریافت کردند. علاوه بر این، آن ها 33 تصویر صفحه ی سوزنی برای سرآغاز و خاتمه ی فیلم سینمایی "اورسون ولز" به نام "محاکمه" ساختند. (2)

الکسیف در سال 1970 این تکنیک را به واحد متحرک سازی مجمع ملی فیلم کانادا (NFB) در مونترال منتقل کرد. در آن جا، ژاک دروین (Jacques Drouin) متحرک ساز نیز به او پیوست. دروین این تکنیک را در اثر کار کردن با الکسیف و پارکر یاد گرفت و فیلم هایی را با استفاده از صفحه ی سوزنی آن دو ساخت. ساختن صفحه ی سوزنی، کاری بسیار دشوار است و بعید به نظر می رسد سایر متحرک سازان نیز آن را مورد استفاده قرار دهند.


نگاهی به چند انیمیشن که با استفاده از تکنیک پین اسکرین ساخته شده اند:

الف: شبی بر فراز کوه سنگی (Night On Bald Mountain) ساخته ی الکساندر الکسیف و کلر پارکر
این دو هنرمند، در سال 1932 ساخت فیلم "شبی بر فراز کوه سنگی" را شروع کردند که مراحل اجرای آن بدون توقف، هجده ماه به طول انجامید. الکسیف، بار ها و بار ها در تاریکی به موسیقی متن فیلم گوش فرا داد و فیلم را در ذهن خود قاب به قاب ساخت. با تکنیک صفحه ی سوزنی، امکان تهیه ی طرح های مقدماتی وجود نداشت. اصلاح خطاها در زمان فیلمبرداری به معنی تکرار کل آن صحنه از ابتدا تا انتها بود. ساخت این فیلم در سال 1933 به پایان رسید و زمانی که برای دوستان و متخصصین به نمایش درآمد با استقبال زیاد رو به رو شد. [...] فیلم "شبی بر فراز کوه سنگی" به عنوان یک استثناء در ارائه ی تصاویر شاعرانه، منبعی بی پایان از روش های تغزلی و لحظه هایی سرشار از اشارات مبهم است. موسیقی در این فیلم به عنوان قصه و روایت عمل می کند و تصاویر آن، دریچه ای به سوی ارائه ی تخیل در سینماست. تخیلی که از طریق سایه روشن های خاکستری به دست آمده است. (3)


ب: بینی (The Nose) ساخته ی الکساندر الکسیف و کلر پارکر
فیلم بینی - که از داستانی نوشته ی گوگول اقتباس شده است - به آرایشگری می پردازد که یک بینی را در میان تکه ای نان پیدا می کند و همچنین مرد جوانی که بدون اجزای صورتش از خواب بیدار می شود و یک بینی که دنبال زندگی خود می گردد. [...] وی در این فیلم، بدون آن که به طور دقیق داستان را دنبال کند، به روح داستان پرداخت و به نوعی، متن را با تصاویر بازنویسی کرد. بینی اثری شاعرانه است. ساختار کلی این فیلم از بخش های مختلفی به دست آمده است، که عبارتند از: ترکیب حوادث گوناگون با تصاویر لطیفی از قرن نوزدهم روسیه؛ حضور موجودات زنده؛ اندام های تیره و مرموزی که از سطح پیاده رو بلند می شوند و سپس بدون اشاره ای ناپدید می گردند و ... بینی، به عنوان نمونه ی برجسته ی یک اثر مدرن، همچون گفتاری فراواقع گرایانه، توسط هنرمندی خلق شده است، که ذاتا اندوخته هایش را از مکتب سوررئالیسم آموخته است. (4)


ج: Mindscape ساخته ی ژاک دروین
فیلمی تجربی است، درباره ی هنرمندی که به داخل تابلوی نقاشی اش قدم می گذارد تا در تخیل سیاحت کند. این فیلم، هجده جایزه ی بین المللی را کسب کرد.


د: سه موضوع (Three Themes) ساخته ی الکساندر الکسیف و کلر پارکر
فیلم سه موضوع - که در دوران سالخوردگی الکسیف ساخته شد - برای همیشه یک خداحافظی بود. در اولین بخش، تصاویر متعددی از آخرین خاطرات سرزمین روسیه، بسیار آهسته بر روی هم سوپرایمپوز می شود؛ بخش دوم، خلاصه ای سریع از قاب های فیلم "تابلو های یک نمایشگاه" است که تایید مجددی بر منبع الهام و تجربه های شخصی وی بود؛ سومین بخش، شامل داستان Goldenberg و Schmuyle است که Goldenberg قوی و ثروتمند است و با پتک خود آماده برای تولید سکه و Schmuyle فقیر اما خلاق، پرنده ای است که پیوسته بال بال می زند. به تعبیر الکسیف، Schmuyle به موسورگسکی شباهت دارد و نشان دهنده ی هنرمندی است که در مقابل ثروتمند ها قد علم می کند. (5)


ه: Imprints ساخته ی ژاک دروین
نکته ی قابل توجه در این فیلم، اضافه شدن عنصر رنگ به پین اسکرین می باشد. ژاک دروین برای این منظور از چند منبع نور رنگی بهره برده است.




پاورقی:
1. مارین فرنیس، زیبایی شناسی انیمیشن، ترجمه ی اردشیر کشاورزی، انتشارات دانشکده ی صدا و سیما، 1384، ص 92
2. مارین فرنیس، همان، ص 94
3. جیان آلبرتو بندازی، یکصد سال سینمای انیمیشن، ترجمه ی سعید توکلیان، انتشارات دانشکده ی صدا و سیما، 1385، صص 125 و 127
4. جیان آلبرتو بندازی، همان، ص 129
5. جیان آلبرتو بندازی، همان، ص 130

* در نوشتن مطالب آموزشی این مقاله، از فیلم مستند "پین اسکرین (سال 1972)" استفاده شده است. این فیلم، مربوط به جلسه ی ورک شاپ آشنایی با تکنیک انیمیشن سوزنی است که توسط الکسیف و پارکر در مجمع ملی فیلم کانادا (NFB) برگزار شده بود.